ا

 

 

 

 

 

نگاهی به ویژگی‌های نگارشی التفهیم بیرونی

  

 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۶/۱۲/۹ | 

 

کتاب التفهیم لاوائل صناعه التنجیم نوشته‌ی ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (440-362 قمری/ 429-351 خورشیدی)،آموزش دانستنی‌های پایه اخترشناسی به نوآموزان است که بیرونی آن را در سال 420 هجری قمری برای ریحانه بنت الحسین یا بنت الحسن خوارزمی نگاشته است. هویت ریحانه روشن نیسست و به نظر می‌رسد دختری خیالی و نماینده‌ی همه‌ی نوآموزانی باشد که در آغاز راه فراگیری دانش هستند. التفهیم به شیوه‌ی کتابی خودآموز در چارچوب پرسش و پاسخ‌ کوتاه نوشته شده است. بیرونی در آغاز کتاب هدف از نگارش و شیوه‌ی نگارش آن را چنین بیان کرده است:

  «دانستن صورت عالم و چگونگی نهاد آسمان و زمین و آنچ بمیان این هر دو است از روی شنیدن و به تقلید گرفتن همچون چیزهای سخت سودمند است اندر پیشه‌ نجوم ازیراک گوش به نام‌ها و لفظ‌ها که منجمان به‌کار دارند خو کند و صورت بستن معانی آن آسان گردد تا چون علت‌ها و حجت‌های آن باز آید و آن‌را به حقیقت خواهد تا بداند از اندیشه و فکرت آسوده بود و رنج آن از هر دو سو بر او گرد نیاید. و این یادگار همچنین کردم مر ریحانه بنت الحسین الخوارزمی(بنت الحسن الخوارزمیه) را که خواهنده‌ او بود بر طریق پرسش و جواب دادن بر رویی که خوبتر بود و صورت بستن آن آسانتر و ابتدا کردم به هندسه پس به شمار پس به صورت عالم پس به احکام نجوم ازیراک مردم نام منجمی را سزاوار نشود تا این چهار علم را به تمامی نداند.»

  همان‌گونه که بیرونی گفته است، کتاب با گفتاری پیرامون هندسه آغاز می‌شود و سپس به شمار(حساب) می‌پردازد. گفتار سوم پیرامون حال‌های آسمان و زمین، با فصل‌هایی پیرامون سیاره‌ها و ستاره‌ها، خشکی‌ها و دریاها، ماه و سال و گاهشماری، است. گفتار چهارم پیرامون اسطرلاب است. پس از این پیش‌نیازها به گفتار پنجم می‌رسیم که پیرامون قانون‌های اخترشناسی است. بیرونی در آغاز گفتار پنجم، به پیش‌نیاز بودن گفتارهای پیشین برای فراگیری این قانون‌ها اشاره می‌کند و چنین می‌گوید:

  «چون بدین جا رسیدیم و اشارت کردیم به سخنانی که به علم عدد و هندسه رود و آگاهی دادیم از چگونگی افلاک و راه نمودیم بدانستن تقویم و به‌کار داشتن اسطرلاب وز آن بپرداختیم، وقت آمد که نیز سخنانی که میان منجمان رود اندر احکام نجوم بجای آریم که قصد پرسنده این بود. و نزدیک بیشترین مردمان احکام نجوم ثمره علم های ریاضی است. هر چند که اعتقاد ما اندرین ثمره و اندرین صناعت ماننده اعتقاد کمترین مردمان است.»

  کتاب التفهیم به دو زبان فارسی و عربی نوشته شده است. التفهیم فارسی به کوشش زنده یاد جلال‌الدین همایی، تصحیح و منتشر شده است. در ادامه بخش‌هایی از این کتاب از روی نوشته‌ی تصحیح شده‌ی استاد همایی می‌آید.

  باب نخست: در هندسه

هندسه چیست

دانستن اندازه‌ها و چندی یک از دیگر و خاصیت صورت‌ها و شکل‌ها که اندر جسم موجود است.

جسم چیست

آن چیز است که یافته شود به بسودن و قائم بودن به تن خویش و جایگاه خویش پُرکرده دارد و چیزی دیگر از آنک ماننده او بود، با وی اندر جایگاه او نتواند بودن.

بعدهای جایگاه چه چیزند

سه گونه‌اند یکی درازا و دیگری پهنا و سه دیگر ژرفا. و چنان نیست که نام درازا بر بُعدی اوفتد و بر دیگران نتواند اوفتادن، لکن این نام‌ها باضافت نهاده‌اند. هر گاه که یکی را از آن بُعدها طول نام کنی آن دیگر که بر او گردد، عرض نام شود و آن سه دیگر که بر هر دو گردد، آن را عمق خوانند. و عادت مردمان چنان رفته است که درازترین بُعدی را طول نام کنند، ای درازا. و آنک از او کمتر است، او را عرض نام کنند، ای پهنا. و سه دیگر را عمق نام کنند، ای ژرفا. و اگر بلندی بود سمک گویند، ای بالا.

شش جهت کدامند

آن نهایت‌های سه بعدند که گفتیم از دو جانب. و یکی از نهایت‌های طول، پیش نام است و دیگر پس. و یکی از نهایت‌های عرض، راست و دیگر چپ. و یکی از نهایت‌های عمق، زیر و دیگر زبر.

سطح چیست

جسم ناچار بی‌نهایت نبود به همه سوها و نهایت او سطح است و این نام را از بام خانه گرفته‌اند و نیز او را بسیط گویند یعنی گستریده، ازیراک سطح بر جسم گسترده است.

خط چیست

اگر بسیط را نهایت باشد، آن نهایت او ناچاره خطی باشد و آن خط طولی باشد بی عرض. اگر خط را پهنا بودی سطح بودی و ما او را نهایت سطح نهادیم نه سطح. و صورت بستن این خط آسان شود به نگریستن از برون شیشه‌ای که در آن آب و روغن کرده باشند.

نقطه چیست

چون خط را نهایت باشد نهایت او نقطه بود. و بدان که نقطه را نه طول است و نه عرض و نه عمق و او نهایت همه نهایت‌هاست.

سطح راست و خط راست کدامند

اما سطح راست کوتاهترین سطح است اندر میان دو خط که نهایت اویند و خط راست کوتاهترین خط است میان دو نقطه که نهایت اویند.

زاویه چیست

سپری شدن سطح بود و رسیدن او به نقطه‌ای که گرد بر گرد او دو خط باشد یک با دیگر پیوسته نه بر راستی ایشان.

شکل چیست

صورتی بود که گرد بر گرد او یک خط باشد یا بیشتر.

دایره چیست

شکلی است بر سطحی که گرد بر گرد او خطی بود که نام او محیط است و دور نیز خوانند و به میان او نقطه‌ای است که او را مرکز گویند و همه خط‌های راست که از مرکز بیرون آیند و به محیط رسند، همچند یکدیگر باشند راست.

قطر و وتر کدامند

هر خطی راست که اندر دایره بر مرکز گذرد و به هر دو سر به محیط رسد او را قطر خوانند. و این قطر مر دایره را به دو نیم کند راست و اگر بر مرکز نگذرد او را وتر خوانند و دایره را به دو پاره مختلف کند. و ... 

  باب دوم: در شمار

یکی چیست

آنست که یگانگی بر او افتد و بدو نام زده شود. و از تمامی وی آنست که کمی و بیشی نپذیرد و از حال خویش به ضرب و قسمت نگردد و اندر قوت همه‌ عددهاست و همه خاصیتهای ایشان.

یکی چگونه پاره می‌شود و به چند پاره

اما یکی حقیقی پاره نمی شود که اگر پاره شود یکی نبود بلکه آن پاره‌ها بود. و منجمان این یکی را که درجه است اندر صناعت خویش به شست پاره کردند باریکتر از درجه‌ها و آن را دقیقه نام کردند. و همچنان عادت مردمان بر این رفت تا درم را به شست پشیز کردند. و آنگاه هر دقیقه را به شست ثانیه کردند، یعنی دوم بار.

عدد چیست

جمله ایست از یک‌ها گرد آمده. و از این جهت یکی را از عدد بیرون آوردند و گفتند که عدد نیست، زیرا که جمله نیست.

عددهای طبیعی کدامند

انند که ابتدا از یکی کنند و زیادت یک یک همی‌کنند چون 1، 2، 3، 4، 5 و آن را عددهای متوالی خوانند، ای یک از پس دیگر.

زوج چیست

زوج جفت بود و این آن عدد است که بدو پاره ماننده‌ یکدگر توان کردن، ای دو نیم.

فرد چیست

فرد طاق بود و این آنست که بدو نیم نتوان کردن تا شکسته باوی یاد نکنی

عددهای مشترک کدام است

مشترک آن باشد که عددی ایشان را بشمرد چون 15 و 25 و 30 که پنج ایشان را بشمرد. پس همبازی ایشان بدان جزو است که همنام پنج است، ای پنجیک. و هر یک پنجیک دارد.

عدد تام کدام است

آنست که اجزای او جمله کنی همچند او باشند. چون شش که او را سه نیمه بود، و دو سه یک و یکی شش یک. چون جمله کنی شش باشد. و ...

  باب سوم: حال‌های آسمان و زمین

فلک چیست

جسمی است چون گوی گردنده اندر جای خویش. و اندر میان او چیزهاست که حرکت ایشان بسرشت خویش بخلاف حرکت فلک است و ما اندر میان اوییم. و او را فلک نام کردند از بهر حرکت او که کرده است همچون حرکت بادریسه. و فیلسوفان او را اثیر نام همی‌کنند.

فلک یکی است یا بیشتر

فلک‌ها هشت گوی‌اند یک بر دیگر پیچیده، همچون پیچیدن توی‌های پیاز. و خردترین فلک‌ها آنست که به ما نزدیکتر است و ماه اندر او همی‌رود و همی برآید و فرود آید تنها بی‌هنباز. و هر کره‌ای را مقداریست از ستبری. و ستاره او را از بهر آن دو بعد اوفتد، یکی در دورترین و دیگر نزدیکترین. و کره دوم که زبر وی همی‌گردد، آن عطارد است. و سوم آن زهره است. و چهارم آن آفتاب است. و پنجم آن مریخ. و ششم آن مشتری. و هفتم آن زحل. این گوی‌های هفت ستاره رونده‌اند. و ...

ستاره ایستاده و رونده چیست

ستارگان ایستاده‌ آنند که بر همه آسمان‌ها پراکنده‌اند و دوری ایشان همیشه یکسانست، چنانکه یکی به دیگر نزدیکتر و دورتر نشوند. و به پارسی ایشان را بیابانی خوانند. زیرا که گمشده بدان راه باز یابد به بیابان و دریا اندر. و ستارگان رونده آن هفت اند که هر یکی کرده‌ای دارند جداگانه. و این روندگان یک بدیگر و به ثابته نزدیک همی‌شوند و دور همی‌شوند. گاه از جهت جای و گاه از جهت برابری. و ...

سپیده و شفق چیست

شب به حقیقت بودن ماست اندر تاریکی سایه زمین، چون آفتاب از ما غایب باشد زیر افق. و چون نزدیک آید ببر آمدن آن شعاع‌های او را که گرد بر گرد سایه است نخست ببینیم. و آن سپیده بود به مشرق که طلایه آفتاب است. و شفق سوی مغرب ساقه شعاع آفتاب است از پس او. اما به مشرق نخست سپیدی برآید از پس سحر، دراز بدیدار و تیز سر و به بالا. و او را صبح دروغین گویند که بر وی هیچ حکم نبندد اندر شریعت. و او را به دنبال گرگ از بهر درازی و باریکی و راستی تشبیه کنند. و دیر نماند این صبح. آنگاه از پس او سپیده دمد بر پهنا و بر افق بپراکند. و وقت نمار بامدادین ازوست. و حرام شدن طعام بر روزه‌داران آنگاه بود. و از پس آن افق سرخ شود چون آفتاب نزدیک آید و روشنایی او بر آن تیرگی‌ها افتد که نزدیک زمین‌اند از بخار وز گرد. و ...

صورت‌های جنوبی کدامند

نخستین صورت قطیس و این جانوری است در دریای و دو دست دارد و دنبالش چون آن مرغ. و دوم صورت جبار، ای بزرگ‌منش. چون مردی است کمر شمشیر بسته. و سوم صورت نهر، ای جوی. و دور او پیچهاست. و چهارم صورت ارنب، ای خرگوش. و پنجم صورت کلب اکبر، ای سگ بزرگ. و ششم صورت کلب مقدم، ای سگ پیشین. و هفتم صورت شجاع، ای مار باریک دراز. و هشتم صورت سفینه، ای کشتی. و نهم صورت کاس، ای جام. و دهم صورت غراب، ای کلاغ . و ...

چه چیز است کسوف قمر

چون زمین جسمی است تیره و تاریک که بصر بر وی نگذرد و همیشه روشنایی آفتاب بر وی افتاده از یکسو، ناچاره بدیگر سو برابر آفتاب او را سایه بود. قیاس بر جسمهای کثیف و تیره که میان چراغ بوند و میان پای دیوارها که روشنایی آن چراغ بر وی همی‌افتد. ولکن زمین کره است، پس سایه او نیز گرد است و بر منطقه البروج عرض نبود سوی شمال یا جنوب، گذشتن او بضرورت بر دایره سایه زمین بود. و میان او و میان آفتاب زمین اندر آید و آن روشنایی را ببرد که از آفتاب بدو همی‌رسد، پس قمر بلون خویش بماند بی‌روشنایی. و آن گرفتن او بود. و ...

چیست کسوف شمس

قمر به آخر ماه تازی بامدادان باریک بود وز آفتاب سیو مغرب. و بازهم بدان باریکی پدید آید شبانگاه چون ماه تازی دیگر نو گردد وز آفتاب سوی مشرق شود. و تا از مغرب آفتاب به مشرق شود ناچاره بر وی بگذرد. این گذشتن اگر بر آن نهاد بود که میان آفتاب و میان بصر ما باشد، او را از ما بپوشاند یا همه یا پاره‌ای. پس آن سیاهی کسوف که بر آفتاب دیده‌ آید، آن تن قمر است بلون خویش که آفتاب را از ما بپوشد.

مهرگان چیست

شانزدهم روز است از مهرماه و نامش مهر. و اندرین روز افریدون ظفر یافت بر بیوراسب‌جادو آنک معروف است به ضحاک. و به کوه دماوند بازداشت. و روزها که سپس مهرگان است همه جشن‌اند بر کردار آنچ از پس نوروز بود. و ششم آن مهرگان بزرگ بود و رام روز نام است و بدین دانندش.

اندر دفتر سال چه بود

این دفتر سال بر ماه و سال پارسی کرده همی‌آید از بهر آسانی و خوبی تقدیر. و او را نیز تقویم خوانند. زیرا که هرچ برابر هر روزی نهاده است اندرو همه راست کرده و درست است. و ...

 

   ویژگی‌های نوشتاری التفهیم

  کتاب التفهیم یکی از نوشته‌ها‌ی دانشی بسیار ارزشمند ایرانیان به زبان فارسی است که برخی از ویژگی‌های نوشتاری آن می‌تواند راهنمایی برای نگارش بهتر نوشته‌های امروزی نیز باشد. در ادامه برخی از ویژگی‌های نوشتاری آن بیان می‌شود.   

  1. کوتاهی جمله‌ها و پرهیز از واژه‌های بی‌نقش

  بیشتر جمله‌های این کتاب کوتاه است و کمتر واژه‌ی بی‌نقشی را در آن می‌توان یافت. برای نمونه، مخروط را این گونه تعریف کرده است:

  «جسمی است که قاعده او دایره باشد یا شکلی دیگر، و از آنجا کمتر همی‌شود تا نزدیک نقطه سپری شود. و او را ستونی باشد قاعده آن مخروط. و آن ستون یکی باشد و سر مخروط مرکز آن دایره بود که بر بالا بود. اگر ستون راست بود، مخروط او نیز راست بود. و اگر ستون کژ بود، مخروطش نیز کژ بود. و مخروط همیشه سه‌یک ستونش باشد. و تیر او آن خط باشد که از سر او به مرکز قاعده آید. و پهلوش آن خط راست است کز سر او به محیط قاعده آید.»  

  2. آوردن یک فعل در چند جمله‌ی پشت سر یکدیگر

  حذف فعل را در نوشته‌های ادبی مانند گلستان بسیار می‌بینیم. برای نمونه، سعدی نوشته است: «شبی در کنج خلوت نشسته بودم و در بر اغیار بسته.» اما در کتاب‌ها علمی، مانند التفهیم، آوردن یک فعل در چند جمله‌ی پشت سر هم بسیار دیده می‌شود. مانند: «و آنک میان جنوب و مغرب است، غربی جنوبی بود و آنک میان مغرب و شمال است، غربی شمالی بود و آنک میان شمال و مشرق است، شرقی شمالی بود.» یا : «خط چیست، اگر بسیط را نهایت باشد، آن نهایت او ناچاره خطی باشد و آن خط طولی باشد بی عرض. اگر خط را پهنا بودی سطح بودی و ما او را نهایت سطح نهادیم نه سطح.»

  3. جمع بستن واژه‌های عربی به صورت فارسی

  جمع‌های عربی را بسیار کم به کار برده و از نشانه‌های فارسی برای جمع بستن واژه‌های عربی بهره گرفته است. مانند: «عدد ناقص آنست که جزوهاش جمله کنی از وی کم باشد.» نمونه‌های دیگر، شکلها، اصلها، عددها، برجها، منزلها، حالها، وقتها، فلکها، طریقها، اثرها و فصلها. این گونه جمع بستن به این دلیل انجام شده که صیغه‌های جمع عربی برای فارسی‌زبان‌ها چندان آشنا نبوده است و حتی گاهی جمع‌های عربی را نیز با نشانه‌ی جمع فارسی می‌آوردند تا جمع بودن آن‌ها روشن شود. برای نمونه، در همین کتاب آمده است: «و اما اجزاها که از او کمترند» یا «زیرا که همچون آغازی است دیگر اشکالها را».  

  4. به کار بردن برابرهای فارسی واژه‌های عربی

  بیرونی واژه‌های فارسی بسیاری در کتاب التفهیم آورده و حتی زمانی که واژه‌ی عربی را به کار برده، آن را به شیوه‌ی فارسی و بدون در نظر گرفتن مذکر یا مونث بودن، نوشته است. همچنین، در بسیاری از جاها برابرهای فارسی واژه‌های عربی را کنار واژه‌های تخصصی آورده است تا نوآموزان با مفهوم آن واژه‌ها آشنا شوند و موضوع مورد نظر را بهتر فرابگیرند. برای نمونه، هنگام معرفی صورت‌های فلکی شمالی چنین نوشته است:

  «صورت نخستین دب اصغر، ای خرس خرد. و صورت دوم دب اکبر، ای خرس بزرگ. و هر دو بر پای‌اند ایستاده و دنبال کشیده. و صورت سوم تنین، به مار بزرگ و دراز به بسیار پیچش و گره ماننده و گرد بر گرد قطب شمالی درآمده از قطب‌های فلک البروج. و چهارم قیفاوس چون مردی با کلاه و بر یک زانو نشسته و دو دست دراز کرده. و ششم صورت فکه او را نیز اکلیل خوانند، ای افسر. و عامه مردم او را به کاسه یتیمان و مسکینان مانند کنند. و هفتم جاثی علی رکبتیه، ای زانو زده. و صورت تو همچون نام اوست. و هشتم صورت لورا و آن چنگ رومی می‌باشد. و ...»

 

  برخی برابرهای فارسی که در کتاب التفهیم آمده است:

  آغازیدن (شروع کردن)، آماس (ورم)، آمده (حاصل شده)، آموختن (تعلم)، آمیختگی (ختلاط)، شمار (حساب)، ستاره‌شمار (منجم)، اندیشیدن (تفکر)، وام (دین و غرض)، بالا و فرود (صعود و هبوط)، بایست‌ها (شروط)، باستانی (قدیم)، بد بزرگ (نحس اکبر)، بدخرد (نحس اصغر)، برابر (مساوی)، برتر (عالی‌تر)، برج سخنگو (برج ناطق)، بسودن (لمس کردن)، بسیار پهلو (کثیر الاضلاع)، بلندی (ارتفاع)، بهره (نصیب)، پاس داشتن (مراقبت)، پسین (آخرین)، پلیدی (نجاست)، پنجه (خمسه)، پهلو (ضلع)، پیشین (قدیم)، پیکر (صورت و هیئت)، پهنا (عرض)، تابستانی (صیفی)، تابش (شعاع)، تاوان (غرامت)، تربیع چپ (تربیع ایسر)، تربیع راست (تربیع ایمن)، تربیع ثانی (تربیع دوم)، جای (مکان)، جایگاه (موضع)، جداکردن (تمیزدادن)، جشن (عید)، جفت (زوج)، جنبان (متحرک)، چندی (کمیت)، چگونگی (کیفیت)،

  چهارپهلو (چهارضلعی)، خرچنگ (سرطان)، خرس بزرگ (دب اکبر)، خوشه (سنبله)، درازا (طول)، دهگان (عشرات)، دین (شریعت)، راست‌پای (متساوی الساقین)، راست‌پهلو (متساوی الاضلاع)، راست‌زاویه (قائم الزاویه)، رگ‌ها (عروق)، روزگار (عهد)، رونده (سیاره)، زاویه درونی (زاویه داخلی)، زاویه بیرونی (زاویه خارجی)، زاویه تیز (زاویه حاد)، زاویه گشاده (زاویه منفرجه)، زردی (یرقان)، زمین‌لرز (زلزله)، زیانکار (ضرر کننده)، زیرین (سفلی و تحتانی)، ژرف (گود و عمیق، ژرفا (عمق)، ژرف‌نگر (عمیق النظر و پرفکر و پرمغز)، سپرز (طحال)، ستردن (زایل کردن)، سرشت (طبع)، سگ بزرگ (کلب اکبر) سه‌دیگر (سوم در عدد ترتیبی)، شش‌پهلو (مسدس)، شکوه (جاه و جلال)، شمار (حساب)، شمارگر (محاسب)،طاق (عدد فرد)، کاریز (قنات)، کرانه (ساحل)، کژدم (عقرب)،کشت و درو (زرع و حصاد)، کمان (قوس)، گدازنده (مذاب)، گرفتگی (کسوف و خسوف)، گرمابه (حمام)، گره (عقده)، گزیدن (اختیار کردن)، لاژورد (لاجورد)، مادینه (مونث)، مانندگی (شباهت)، میان (وسط)، ناپالوده (ناخالص)، ناهموار (ناصاف)، نرینه (مذکر)، نزدیکی (قرب)، نیاز (احتیاج)، نیاکان (اجداد)، همچند (مساوی).

 

  5. آموزش دانسته‌های نو بر پایه‌ی دانسته‌های پیشین

  آموزش گام به گام مفهوم‌های بنیادی بر پایه‌ی آن‌چه که نوآموز آموخته است، در همه‌ی گفتارهای کتاب التفهیم دیده می‌شود. برای نمونه، گفتار نخست را در نظر بگیرید که بخش‌هایی از آن پیش‌تر آمد. در آن گفتار، نخست هندسه را این گونه به نوآموز شناسانده است: «دانستن اندازه‌ها و چندی یک از دیگر و خاصیت صورت‌ها و شکل‌ها که اندر جسم موجود است.» و چون هندسه را با ویژگی‌های جسم تعریف کرده، در گام دوم به شناساندن جسم پرداخته است. در گام سوم، بعدهای جسم را تعریف کرده و پس از معرفی شش جهت، به سطح پرداخته است. آن‌گاه، نهایت سطح، یعنی خط، و نهایت خط، یعنی نقطه، را تعریف کرده است. سپس، با خط و نقطه به تعریف زاویه پرداخته است. خلاصه، تعریف‌های نو را بر پایه‌ی تعریف‌های پیشین بنا کرده است.  

  برای مطالعه‌ی بیش‌تر

  بیرونی، محمد بن احمد (ابوریحان). التفهیم لاوائل الصناعه التنجیم. تصحیح جلال‌الدین همایی. نشر همایی، چاپ چهارم، 1367 


مسعود لقمان (ویراستار ادبی کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه)– در فکر بودم عنوان این پاسخ سرگشاده را چه بنامم که دیدم عنوان کتاب استادمان «ابوریحان بیرونی» خود به قدر کافی گویاست. پس این نوشتار را برای «فهماندن امور ابتداییِ فن اخترشناسی» به «آقای رضا مرادی غیاث‌آبادی» می‌نویسم. شاید بهتر بود خودِ «دکتر شروین وکیلی» دستی به قلم می‌بردند، اما چون ایشان از ورود به جنجال‌های رسانه‌ای می‌پرهیزند، قرار بر آن شد که من متن کتاب «اسطوره‌شناسی آسمان شبانه» را با اصل کتاب «التفهیم لاوائل صناعه التنجیم» مقایسه کنم و داوری‌ام درباره‌ی نوشته‌ی آقای غیاث‌آبادی را بنویسم. با این توضیح که دکتر وکیلی در صحبتی که با هم داشتیم، گفتند که رسما از آقای غیاث‌آبادی دعوت شده تا در نشست نقد کتاب ایشان که در اوایل اسفندماه برگزار می‌شود حضور یابند و اگر سخنی قابل‌ شنیدن دارند در برابر صاحب‌نظران و اصحاب رسانه مطرح کنند. هرچند انگار آقای غیاث‌آبادی در این مورد هراسی دارند و این دعوت را تا به حال مسکوت گذاشته‌اند. به هر روی، دعوت همچنان پا برجاست و باب گفت‌وگوی انتقادی همچنان گشوده.

تا به حال از آقای غیاث‌آبادی سه افاضه‌ی قلم درباره‌ی کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه در فضای مجازی منتشر شده است. یکی آن متن اولی بود که در آن دکتر وکیلی را به جعل مرجع متهم کرده بود و نوشته بود آنچه در کتابش به نویسندگانی مانند بارتون و واندرواردن ارجاع داده، در اصل متن دیده نمی‌شود. بعد هم به شکل مضحکی صفحه‌هایی را به عنوان شاهد از یکی از منابع (بارتون) نقل کرده بود که همان مطالب مورد دعوی در آن وجود داشت و خلاف ادعایشان را اثبات می‌کرد. دومی متنی سراپا تحریف بود که در آن می‌کوشید نویسنده‌ی این کتاب را با نویسندگان دیگری که آثارشان جای نقد و بحث دارد، همنشین کند و همسان بنماید و به این ترتیب اعتبار ایشان را مخدوش کند. حالا هم نوشتار سومی را می‌خوانیم که در آن همان ادعای نخست، این بار با احتیاط بیشتر تکرار شده است. دست کم تا این حد می‌توان گفت که این بار آقای غیاث‌آبادی از تجربه‌ی نخستین‌شان درس گرفته‌اند و دیگر مرجع خود را نقل نکرده‌اند. شاید به این امید که مخاطبان به خاطر قطرِ بزرگ کتاب التفهیم و نثر قدیمی‌ آن به سراغش نروند و سخنانشان رسیدگی ‌ناشده باقی بماند و از تکرار آبروریزی‌ای که با نامه‌ی اولی نصیبشان شد، بگریزند؛ اما برای روشن شدن اعتبار حرف‌های ایشان تصمیم داریم نادرستی آنچه را بی‌سند ادعا کرده‌اند، با نقل قول‌های دقیق نشان دهیم.

در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه، ۴۵ بار به کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی ارجاع داده شده و هر خواننده‌ای با سواد متوسط می‌تواند دریابد که این کتاب یکی از مراجع دکتر وکیلی بوده است و از این روست که وی را فروتنانه استاد خود دانسته است. چنانکه همه‌ی دوستداران اخترشناسی جهان باستان، علیرغم ناخرسندی آقای غیاث‌آبادی و همفکرانشان، به استادی بیرونی اعتراف و به شاگردی‌اش افتخار می‌کنند. آقای غیاث‌آبادی در میان این ۴۵ ارجاع، به ۶ مورد اشاره کرده‌ است که لابد از دیدشان سست‌ترین نقل‌ قول‌ها از کتاب بوده‌اند و نوشته‌اند که مضمون مورد نظر کتاب در اصل نسخه‌ی التفهیم وجود ندارد. اینک آن ۶ مورد:

***

آقای غیاث آبادی نوشته است:

«در صفحه ۱۰۲  ضمن نقل نشان‌های هفت‌گانه‌ای که بیرونی برای سیارات قائل شده، گفته‌اند که بیرونی این نشان‌ها را «رومی» می‌داند. در حالی که آنچه بیرونی آورده، نشان‌های رومی نیست، بلکه گفته که «کواکب را به رقم‌های رومی کنند» و منظور او این است که علاوه بر نشان‌های فوق، از رقم‌های رومی نیز برای نشان کردن کواکب استفاده می‌شده است.»

در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه بعد از شرحی درباره‌ی نمادهای منسوب به هفت اختر می‌خوانیم:

«بیرونی در التفهیم، هفت نماد دیگر را آورده است که به گفته‌ی او به عنوان نشانه‌ی هفت‌اختر بر اسطرلاب‌ها نقش می‌شده است و او آن‌ها را رومی می‌داند. این نمادها با آنچه در قرون وسطا رواج یافت، تفاوت داشته است. (بیرونی، ۱۳۶۷: ۳۰۰٫)»

استادمان بیرونی در صفحه‌ی ۳۰۰ کتابش بعد از نقل نمادهای مربوط به اختران که به همان ترتیب در کتاب نقل شده، نوشته است:

«این رقم‌ها که بر پشت اسطرلاب بُوَد چیست؟‌ گاه بر او حدود کواکب و وجوه و مثلثات نبیسند و آنجا جای بدان فراخی نبود که نام سیاره گنجد. پس کواکب را به رقم‌های رومیان کنند که سخت مشهور شدند میان اهل صناعت بر این کردار. و هندوان نشان ستارگان نخستین حرف دارند از نام ایشان به هندوی.»

بی‌شک هر خواننده‌ی پارسی‌زبان فرهیخته و باسوادی به سادگی جملات بیرونی را در می‌یابد؛ اما برای تفهیم اوائل صناعت تنجیم برای اندک کسانی که آشکارا آن را در نیافته‌اند، این شرح را بیفزاییم که در اینجا بیرونی از نشانه‌ها و علایمی سخن می‌گوید که بر پشت اسطرلاب وجود دارد و هر یک از آن‌ها نماد یکی از هفت اختر است. رقم در اینجا بر خلاف بدفهمی یا تحریف آقای غیاث‌آبادی، معنای عدد نمی‌دهد و چنان که به روشنی از متن بر می‌آید، یعنی نماد و علامت. بیرونی به روشنی گفته که این علامت جایگزین نام سیاره است که نوشتنش به علت جای اندک بر اسطرلاب مقدور نبوده است. بعد هم گفته که هندیان «نخستین حرف» اسم سیاره را به جای آن می‌نویسند. آخر این‌ها چه ربطی به «رقم‌های رومی» به معنای عددنویسی رومی دارد؟ یا شاید منظور آقای غیاث‌آبادی از «رقم»، حروف الفبای رومی بوده است که آن هم به همین اندازه نادرست و بی‌ربط است.

آقای غیاث‌آبادی در چند جمله‌ای که نقل کردیم و ۵۸ کلمه داشت، سه خطا کرده است: گفتار دکتر وکیلی را نادرست دانسته در حالی که درست است، گفته که بیرونی این نشانه‌ها را رومی نمی‌داند، در حالی که می‌داند، و تلویحا گفته که منظور بیرونی از رقم‌های رومی، اعداد رومی است که نیست. کافی بود ایشان توانایی خواندن متن پارسی بیرونی یا دکتر وکیلی را می‌داشتند یا در موزه‌ای یا حتا در اینترنت به یک اسطرلاب یا تصویر آن نگاه می‌کردند تا دریابند که بر هیچ اسطرلاب ایرانی‌ای نقش اعداد یا حروف رومی دیده نمی‌شود.

***

آقای غیاث آبادی نوشته است:

«در صفحه ۱۲۵ به نقل از بیرونی و ظاهراً برای تحقیرهای قومیتی (که در این کتاب مکرراً دیده می‌شود) ادعا شده که تازیان فقط سه برج از ۱۲ برج را تشخیص می‌دهند و ستاره ناطح را در پیشانی شیر قرار داده بودند؛ اما سخن بیرونی (چنانکه استاد جلال همایی در پانویس آن نیز شرح داده) نامگذاری متفاوت برج‌هاست و نه تشخیص دادن یا ندادن آن‌ها. همچنین بیرونی گفته است که ستاره ناطح از نظر تازیان بر پیشانی حمل/ بره است و نه بر پیشانی شیر. شایسته نیست که سخن دانشمندی پرآوازه نادرست بیان شود و از آن برای نشان دادن بی‌دانشی دیگران به کار رود و دستمایه تحقیرها و مقاصد امروزی قرار گیرد.»

در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه می‌خوانیم:

«در سال‌های اخیر، شهری کوچک و مرکزی آیینی در ۷۰ کیلومتری شمال پترا خاکبرداری شد که در میان مردم محلی به «خربط تنور» شهرت داشت. این شهر بین قرن‌های دوم تا چهارم میلادی، زیارتگاهی پررونق بوده و معبدی داشته است که در آن نقشی از ۱۲ ‌برج را کشیده بودند. این نگاره بین سال‌های ۱۰۰-۱۲۵ م. ترسیم شده است. مردم این شهر، نیاکان اعراب بعدی بودند و گاه در همین زمان با نام «عرب» خوانده می‌شدند. به همین دلیل نیز می‌دانیم که دایره‌البروج یاد‌شده در میانشان وامگیری‌شده بوده و دستاوردی بومی محسوب نمی‌شده است؛ چراکه تا ۱۰۰۰ سال بعد هم استفاده از نمادهای ۱۲ برج در میان اعراب رونقی نیافت. چنانکه در التفهیم نیز آمده است که تازیان سخنی در مورد ۱۲ ‌برج ندارند و از میان تمام این برج‌ها، تنها صورت فلکی بره، شیر و کژدم را تشخیص می‌دهند و شیر را هم با چند صورت دیگر آمیخته می‌پندارند، به طوری که ستاره‌ی  ناطح در پیشانی شیر قرار می‌گیرد. (بیرونی، ۱۳۶۷: ۱۰۳٫)»

استادمان بیرونی در صفحه‌ی ۱۰۳ نوشته است:

«و مر تازیان را اندر صورت‌های ۱۲ بروج سخنی نیافتیم مگر به سه جای، یکی حمل، و دلیل بر این آن است که آن ستارگان را که بر پیشانی اویند نطح و ناطح نام کردند و این نبود مگر از سرو زدن. و دوم کژدم است و او را همچنان دانستند که یونانیان دارند. و سیم آن است که چون نام شیر شنیدند او را از چند صورت دیگر بساختند، چونانک یکی بازوی او از دو سر دوپیکر آمد و بازوی دیگر از سگ پیشین و بینی او از صورت سرطان وز آن صورت که شیر است به حقیقت، دو چشم و پیشانی و کتف و کیسه‌ی نر او و بر سر سر دنبال او ضفیره‌ای نهادند که او را گیسو گویند، و ساق‌های او از هر دو سماک رامح و اعزل، تا آن صورت که کردند، قریب پنج برج بگرفت.»

استاد همایی نیز در پاورقی همین بند شرح داده‌اند:

«یعنی تازیان بروج دوازده‌گانه را بدین ترتیب و این نام‌ها که می‌بینیم تصور نکرده بودند و تنها سخن ایشان که تقریبا مطابق نامگذاری یونانیان می‌باشد در سه برج است، یکی حمل و دیگری عقرب که مانند یونانیان تصور کرده‌اند و سدیگر اسد نه مانند یونانیان …»

اغلب پارسی‌زبانان به سادگی سخن بیرونی و شرح دکتر همایی را به سادگی درک می‌کنند؛ اما برای تفهیم آقای غیاث‌آبادی اشاره می‌کنم که «و مر تازیان را اندر صورت‌های ۱۲ بروج سخنی نیافتیم مگر به سه جای» یعنی «ما درباره‌ی صورت‌های ۱۲ برج نزد اعراب سخنی پیدا نکردیم، مگر درباره‌ی سه برج» که تازه بعدتر شرح داده که در میان آن سه نیز به جز عقرب که از یونانیان وام‌ گرفته‌اند، دو تای دیگر، ناکارآمد و نادرست‌اند؛ چراکه دو اختر اضافی را به بره نسبت داده‌اند و شیر را هم آنقدر بسط داده‌اند که پنج صورت از جمله دوپیکر و خرچنگ را در بر می‌گیرد و این طبعا به کار گاهشماری ۱۲ برجی نمی‌آید و نشانه‌ی غیاب گاهشماری خورشیدی در میان ایشان است. دکتر همایی هم هرگز نگفته که اعراب روش دیگری برای نامگذاری ۱۲ برج داشته‌اند، بلکه تنها سخن بیرونی را به شیوه‌ی دیگری تکرار کرده است. بحث بیرونی اتفاقا درباره‌ی استفاده نکردن از ۱۲ برج (که معیاری برای سال خورشیدی است) در میان اعراب است و گفته‌ آن‌ها برج‌ها –از جمله اسد که نامش را هم می‌دانسته‌اند- را در آسمان تشخیص نمی‌داده‌اند. تنها خرده‌گیر‌ی درستی که در کل نوشتار آقای غیاث‌آبادی یافت شد، در این بند دیده می‌شود و آن هم این که اعراب ستاره‌ی ناطح را در پیشانی حمل نشانده‌اند و دکتر وکیلی نوشته که در پیشانی اسد نشانده‌اند. لغزش قلم در این مورد کاملا روشن است و موضوع به قدری فرعی و بی‌اهمیت است که کوچک‌ترین تغییری در بحث ایجاد نمی‌کند. در واقع عبارت بیرونی که در اینجا با لغزشی نادیده گرفته شده، بیشتر به زیان آقای غیاث‌آبادی است؛ چون بیرونی نوشته که این نهادن دو ستاره بر پیشانی حمل (بره) از تلاش ناموفق تازیان برای رقابت با اخترشناسان دیگر برخاسته است: « و این نبود مگر از سرو زدن». بیرونی در جاهای دیگر کتاب التفهیم نیز همین عبارت را به معنای «سرشاخ شدنِ بی‌حاصل» و «تفاخرِ بیهوده» به کار گرفته است. بنابراین از این موقعیت استفاده می‌کنیم و ضمن سپاسگزاری از تصحیح ایشان خاطرنشان می‌کنیم در سخن بیرونی نشانه‌هایی از «تحقیر قومیتی» مورد نظرشان دیده می‌شود که خوشبختانه در کتاب دکتر وکیلی نقل نشده است.

آقای غیاث‌آبادی در سه جمله‌ای که در اینجا نقل کردیم، سه خطا مرتکب شده‌اند: نخست آنکه آشکارا سخن بیرونی را نفهمیده یا آن را تحریف کرده‌اند. دیگر آن که تفسیری نادرست و ناروا را به دکتر همایی نسبت داده‌اند و سوم آنکه تعبیرهایی مانند «تحقیرهای قومیتی» را به دکتر وکیلی نسبت داده‌اند که نه ربطی به بحث دارد و نه در کتاب نشانی از آن یافت می‌شود. وقتی بحث درباره‌ی اهالی شهر خربط تنور در حدود دو هزار سال قبل است، «تحقیر قومیتی برای مقاصد امروزین» یعنی چه؟

***

آقای غیاث آبادی نوشته است:

«در صفحه ۱۳۱ ادعا شده که بیرونی جدولی به دست داده است که طبق آن می‌توان دانست فلان روز از فلان ماه از فلان سال در کدام روز هفته قرار می‌گیرد. ایشان همچنین افزوده‌اند که این جدول برای تقویم‌های هندی و رومی و سریانی و عربی قمری و عبری شمسی- قمری هم کاربرد دارد. این ادعا ناشی از درک نادرست یا تحریف گفتار بیرونی است. آنچه بیرونی در جدول ارزنده خود آورده، صرفاً یک صفحه نمونه از تقویم خورشیدی ایرانی است که ۶ روز نخست ماه آبان را با معادل‌های قمری و سریانی آن نشان می‌دهد و به هیچ‌وجه برای ادعای ایشان کاربردی ندارد. افزون بر این، گاهشماری قمری را نمی‌توان همچون ایشان «عربی- قمری» نامید و آن را متعلق به اعراب دانست. چنانکه بیرونی نیز چنین سخنی نگفته است.»

در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه می‌خوانیم:

«بیرونی این کتاب را در سوم آبان‌ماه سال ۴۲۰ ق. یعنی حدود ۱۰۰۰ سال پیش به پایان برده است و تا جایی که من خبر دارم، پیش و پس از او تا دوران معاصر، کتابی با این حجم اطلاعات و این دقت و روانی در اخترشناسی و احکام نجوم نوشته نشده است. یک نمونه از محتوایش آنکه، جدول‌هایی را ارائه می‌کند که نشان می‌دهد فلان روز از فلان ماه از فلان سال در کدام روزِ هفته قرار خواهد گرفت و این هم نه‌ تنها در مورد تقویم خورشیدی ِایـرانی است که در مورد تقویم هندی و رومی و سریانی و عربی قمری و عبری شمسی-قمری نیز هست. (بیرونی، ۱۳۶۷: ۲۷۸٫)»

استادمان بیرونی در صفحه‌های ۲۷۳ تا ۲۸۴ کتاب التفهیم نوشته که جدولی به دست داده که در آن روزهای هفته و روزهای ماه را بر مبنای تقویم پارسیان و رومیان و اعراب به دست داده و گاهشماری هندی و سریانی را با آن مقایسه کرده است و در صفحه‌ای که در کتاب دکتر وکیلی نقل شده، نمونه‌ای از جدول خویش را برای همسانی‌های این نظام‌ها به دست داده است. الباقی جدول را می‌توان در صفحه‌های ۲۲۹ و ۲۳۰ همین کتاب یافت. بیرونی به روشنی نوشته که «و اندر جدول دوم روزگار ماه تازیان است از ماهِ نو (ص: ۲۷۴)» و منظورش ماه قمری است. بر پیشانی جدول صفحه ۲۲۹ هم بر دو ستون پیاپی نوشته: «ماه‌های عرب اندر اسلام قمری‌اند و این تقدیر میانه است» و «ماه‌های عرب اندر جاهلیت و کافری همچنان قمری (است)». بنابراین به صراحت و بارها ماه قمری را به اعراب نسبت داده است. آشکار است که آقای غیاث‌آبادی تنها به صفحه‌ی مورد ارجاع دکتر وکیلی نگریسته و چون جدولی با حروف ابجد را در آن یافته و احتمالا معنایش را در نیافته، چنین اظهار نظری کرده است. کافی است کمی پیش و پس از جدول خوانده شود تا دقیق بودن ارجاع و روایتِ متن کتاب روشن شود.

***

آقای غیاث آبادی نوشته است:

در صفحه ۱۵۹ ادعا شده که: «بیرونی در کتاب التفهیم دیدگاه فقیهان مسلمان که آغازگاه روز را سپیده بامدادی می‌دانستند، مردود دانسته است». این عبارت به کلی مغلطه و آشفته است. اول اینکه بیرونی چیزی را مردود ندانسته، بلکه گفته است برای آغاز شبانه‌روز چهارگونه مبدأ در بین مردمان وجود دارد و آن چهار مبدأ را معرفی کرده است: ظهر، نیمه‌شب، طلوع خورشید و غروب خورشید. دوم اینکه بیرونی از اصطلاح «فقیهان» استفاده نکرده و این از ساخته‌های آقای وکیلی است. سوم اینکه بیرونی گفته است: «مسلمانان آغاز شبانروز از فرو شدن آفتاب می‌گیرند» و نه بقول ایشان «از سپیده بامدادی». چهارم اینکه مردمانی که سپیده بامدادی را آغاز شبانروز به حساب می‌آوردند، اتفاقاً ایرانیان بوده‌اند و این دو نکته شهره عام و خاص است.»

در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه می‌خوانیم:

«این نکته هم جالب است که بیرونی آغاز روز را از نیمه‌شب گرفته و گفته است که فرض میانه‌ی ظهر برای آن نیز درست است. این معیار نیز به احتمال زیاد در ایـران باستان ریشه دارد؛ چراکه می‌دانیم، عبرانیان باستان نیز که تحت تأثیر فرهنگ هخامنشی بودند، آغاز روز را به همین ترتیب محاسبه می‌کردند و هنوز نیز چنین می‌کنند. معیار موردِ نظر بیرونی از این رو مهم است که محاسباتی‌ شدن و بنابراین انتزاعی‌ گشتنِ مفاهیم گاهشمارانه را نشان می‌دهد. ظهور تقویم خورشیدی با دل‌کندن از ماه قمریِ ملموس و آشکار شبانه و بازتعریف ‌کردنش در چارچوبی ناملموس، اما محاسباتی ممکن شد و بازتعریف ‌کردنِ روز نیز به معیاری مشابه نیاز داشت. همان طور که ماه قمری با اهله‌های نمایانش در آسمانِ شبانه، بدیهی و آشنا به نظر می‌رسد، فرضِ سپیده‌دم به عنوان آغازگاه روز نیز بدیهی و ملموس می‌نماید. با این حال، این روشی غیردقیق است و به دلیل وابستگیِ طلوع خورشید به عوارض طبیعی، در هر موقعیت جغرافیایی، زمانی متفاوت را به دست می‌دهد. بیرونی دقیقاً با همین استدلال در کتاب التفهیم دیدگاه فقیهانِ مسلمان که آغازگاه روز را سپیده‌ی بامدادی می‌دانستند، مردود دانسته است. (بیرونی، ۱۳۶۷: ۶۹٫)»

استادمان بیرونی نوشته است:

«فاما جز منجمان همه آغاز (روز) از افق گیرند، زیراک برآمدن و فرو شدن بدوست… و به میان ایشان هیچ خلاف نیست به آغاز شب که فرو شدن آفتاب است. فاما آغاز روز به طبع برآمدن آفتاب است برابرِ آغازِ شب و بیرون مسلمانان از همه گروهان برین اجماع و اتفاق کرده‌اند. ولیکن دانشومندان اندر شاخهای فقه روز از سپیده ‌دمیدن دارند، که عادت مردمان این زمانه چنین است اندر روز، و به باب روزه از وقت واجب شدنِ او. فاما نزدیک ما روزه همه روز است با پاره‌ای از شب گذشته معلوم و محدود، پیوسته به آغاز روز.»

برای تفهیم آقای غیاث‌آبادی شرح کنیم که این جملات یعنی مردم به جز اخترشناسان، آغاز روز را از طلوع خورشید از افق می‌گیرند و درباره‌ی این که شب با غروب خورشید آغاز می‌شود توافق دارند؛ اما در مورد آغازگاه روز اختلاف هست. از دید بیرونی روز را هم باید به همین ترتیب با فراز آمدن خورشید و چیرگی‌اش بر شب برابر گرفت و گفته که همه چنین برداشتی دارند، جز دانشمندان شاخه‌ی فقه که برای مرزبندی زمان روزه‌ گرفتن سپیده‌دم را آغازگاه روز می‌دانند. بنابراین ایراد ایشان که بیرونی نگفته «فقیهان»، گمراه‌کننده و بی‌ربط است. دکتر وکیلی کلمه به کلمه متن بیرونی را نقل نکرده و بدیهی است که «دانشومندان شاخه‌های فقه»، یعنی «فقیهان» و در تمام متون قدیمی پارسی چنین است. آقای غیاث‌آبادی اگر تعریفی نو و بدیع از این ترکیب دارند، شایسته است آن را بیان کنند و آن را با مستنداتی تحریف ناشده و فارغ از دروغ به کرسی بنشانند. بیرونی بعد از آن گفته که نزد او روز با پاره‌ای از شب که پیش از روشن شدن کامل هواست در پیوسته و آرای فقیهان را رد کرده است. پایبندی آقای غیاث‌آبادی به آرای فقیهان سنی دربار سلطان محمود غزنوی که از زاویه‌ی نماز و روزه به اخترشناسی می‌نگریستند و بیرونی درباره‌شان سخن می‌گوید، البته عبرت‌آموز و معنادار است؛ اما به هر صورت گفتار استادمان بیرونی همان است که در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه نقل شده است.

***

آقای غیاث آبادی نوشته است:

«در صفحه ۱۷۹ به نقل از بیرونی و در عبارتی نامفهوم و بی‌معنا ادعا شده که پارسیان ایده نخستین محاسبه قبه‌الارض را مطرح کردند. در حالی که بیرونی به صراحت گفته است: «قبه‌الارض میانگاه طول است میان مشرق و مغرب به ربع مسکون اندر و گه‌گاه گویند که او را عرض نیست تا بر خط استوا شود و ندانم که این سخن و رای پارسیان است یا دیگران». بیرونی در ادامه آورده است که: «از افریدون که از جباران پارسیان بوده است حکایت کنند که زمین را بخشش به سه قسم کرده است به میان سه فرزند» (التفهمیم، صفحه ۱۹۴).»

عبارت نامفهوم و بی‌معنایی که آقای غیاث‌آبادی بدان اشاره ‌کرده‌اند را از کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه نقل می‌کنیم:

«بیرونی با تردید گفته است که ایده‌ی نخستینِ محاسبه‌ی «قبه الارض»، یعنی وجود و شناساییِ مرکزِ ربع مسکون را برای نخستین‌بار پارسیان مطرح کردند. (بیرونی، ۱۳۶۷: ۱۹۳) این همان ایده‌ی نصف‌النهارِ مرجع است که در اروپا مدت‌ها بعد مطرح شد و رواج یافت. در ایـران‌زمین، سرزمین سیستان و شهر بُست را مرکز ربع مسکون می‌دانستند و این شاید به سنتی تاریخی بازگردد که این شهر را زادگاه زرتشت می‌دانسته است. نام نیمروز که از دیرباز به سیستان اطلاق می‌شده است نیز از همین‌جا می‌آید؛ چون هنگامی که خورشید بر فراز سیستان باشد، در کل ربع مسکون، روز خواهد بود. بیرونی همچنین اشاره کرده است که هندیان نیز چنین مفهومی را دارند و کوه مِرو را مرکز گیتی به شمار می‌آورند. (بیرونی، ۱۳۶۷: ۱۹۳-۱۹۴)»

استادمان بیرونی نوشته است:

«قبه الارض چیست؟ معنی او میانگاه طول است میان مشرق و مغرب به ربع مسکون اندر و گاه‌گاه گویند که او را عرض نیست تا بر خط استوا شود و ندانم کاین از سخن و رای پارسیان است یا آنِ دیگران که کتاب‌های یونانیان از یاد او خالی‌اند.»

احتمالا آنچه متن دکتر وکیلی را برای آقای غیاث‌آبادی نامفهوم و بی‌معنا ساخته، ناآشنایی ایشان با کلماتی مثل ربع مسکون و نصف‌النهار مرجع است. کمکی به تفهیم این کلمات، آنکه قدما کل گیتی را به چهار ربع تقسیم می‌کردند که تنها یک چهارمش در شمال خشکی دارد و مسکونی است و آن را ربع مسکون می‌نامیدند. بیرونی به روشنی در این عبارت می‌گوید که تعریف قبه‌الارض و روش محاسبه‌ی جایگاه آن چنین و چنان است و با شک می‌گوید که انگار این تعریف به پارسیان منسوب است؛ اما ذکر کرده که به هر صورت چنین مفهومی در کتاب‌های یونانیان یافت نمی‌شود. این دقیقا همان است که در متن کتاب ذکر شده و برای نویسنده نامعلوم ماند که آقای غیاث‌آبادی چطور با وجود نقل جمله‌ی بیرونی و دکتر وکیلی این گزاره‌ها را «نامفهوم و بی‌معنا» دانسته است. ماجرای فریدون و سه پسرش را که انگار آقای غیاث‌آبادی برای اثبات دسترسی‌شان به کتاب التفهیم در ادامه‌ی حرفشان و انگار در تایید تحریفشان نقل کرده‌اند، به صفحه‌ی بعد و سرفصل بعدی بیرونی -«زمین را به جز هفت اقلیم قسمت دیگر هست»- مربوط می‌شود و هیچ ارتباطی به بحث قبه الارض ندارد. فکر می‌کنم تعبیر «آفریدون از جباران پارسیان» چندان به دل ایشان نشسته که زمام اراده از دست داده‌اند و آن بخش را بدون هیچ ارتباطی با رشته‌ی سخن نقل کرده‌اند. برای تفهیم ایشان گوشزد می‌کنم که کلمه‌ی جبار در متون قرن چهارم هجری به معنای «شاهِ مقتدر» به کار می‌رفته و مثلا در تفاسیر قرآن به سلیمان و داوود هم منسوب است و متاسفانه معنای منفی مورد نظر ایشان را نداشته و ذوق‌زدگی ایشان بابت برخورد به این ترکیب ادبی، بی‌مورد است.

***

آقای غیاث‌آبادی در نوشتار خود در ضمن بر دکتر وکیلی ایراد گرفته‌اند که چرا تعبیر برج‌های دوازده‌گانه و صورت‌های فلکی دوازده‌گانه را در برخی از جملات همچون مترادفی به کار گرفته است. برای تفهیم ایشان عرض می‌شود که صورت‌های فلکی دوازده‌گانه خوشه‌هایی از ستارگان هستند در آسمان که در قالب نمادهایی تجسم شده‌اند و هر کدامشان را یک برج می‌نامند و بسته به ماهِ خورشیدی‌ای که آن صورت در اوج است، ماه‌های دوازده‌گانه‌ را با آن مترادف می‌دانند. بنابراین ۱۲ برج و ۱۲ صورت فلکی به واقع به هم مربوط هستند و همان جایی‌اند که اخترشناسی و گاهشماری در آن با هم پیوند می‌خورند. با مرور کاربرد این عبارت‌ها در کتاب کاملا روشن است که استفاده از این عبارت‌ها در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه درست است و دقیقا برابر است با هنجار مرسومی که تمام کتاب‌های مربوط به اخترشناسی و نجوم باستانی بر مبنایش نوشته می‌شوند. اگر آقای غیاث‌آبادی این مفاهیم را بی‌ربط می‌داند یا به شیوه‌ای متمایز از همه‌ی پژوهشگران از آن بهره می‌برد، خوب است شیوه‌نامه‌ای منتشر کند و ماهیت و دلایل ابداعات خلاقانه‌شان را با دیگران نیز در میان بگذارند.

***

این موارد یکایک ایرادهایی است که در این نوشتار بر نقل از کتاب بیرونی در کتاب دکتر وکیلی دیده می‌شود. با مرور آن سه نکته برای نگارنده روشن شد و امید است که برای مخاطبان نیز روشن شده باشد:

نخست آنکه، آقای غیاث‌آبادی هم متن دکتر وکیلی و هم متن بیرونی و حتا پاورقی‌ دکتر همایی را آگاهانه تحریف کرده‌ است.

دوم آنکه، ایشان برابری دو متن و صحت نقل قول‌ها را به ناروا انکار کرده‌ است در حالی که هر دو متن به پارسی نوشته شده‌اند و قاعدتا فردی با سواد معمولی باید بتواند این برابری را دریابد. شاید می‌شد بوی نادانی‌ای که از نامه‌ی اولی‌شان بر می‌خاست را در نظر گرفت و اشتباه پیشین‌شان را به ناتوانی در خواندن متن انگلیسی یا نادانی درباره‌ی تاریخ ایران حمل کرد؛ اما در اینجا با دو متن پارسی روان روبرو هستیم و متاسفانه بوی دروغ و تحریف در اینجا افزون‌تر از نادانی است.

سوم آنکه، ایشان مدام مضمون‌ها و مفاهیمی (بی‌معنا، مغلطه، جعل، گمراهی، مغلطه، شعار) را به کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه و نوشتارهای دکتر وکیلی نسبت داده‌ است که در اصل متن نشانی از آن یافت نمی‌شود و گذشته از بار معنایی توهین‌آمیزشان، آشکارا نادرست هم هستند. سزاوار است اگر خوانندگان متنی از نوشتارهای دکتر وکیلی –از جمله پاسخشان به نامه‌ی اول آقای غیاث‌آبادی- را با هر یک از سه متن آقای غیاث‌آبادی کنار هم بگذارد و بنگرد که این کلیدواژه‌های ناخوشایند شایسته‌ی کدامیک از این دو نفر است.

نکته‌ای که دکتر وکیلی در پاسخشان بدان اشاره کرده بود و من نیز همچنان از آن در عجب هستم، آن است که آقای غیاث‌آبادی چرا این نامه‌ها را می‌نویسند؟ برانگیختگی عاطفی ایشان در نوشتارهایشان به خوبی منعکس شده است؛ اما با وجود این غریب است که کسی تحریف‌هایی چنین نمایان و دروغ‌هایی چنین آشکار را درباره‌ی متنی بگوید و منتشرشان کند. آشکار است که پیش‌فرض ایشان بی‌سوادی مخاطب، یا ناآشنایی ایشان با زبان‌های دیگر یا متون قدیمی ایرانی است. چه بسا که ایشان چند تنی از این نوع مخاطبان را پیرامون خود داشته باشند که مایه‌ی تشویق‌ ایشان به نوشتن و انبساط خاطر سایر مخاطبان می‌شود، اما باید به ایشان خاطرنشان کرد که بخش عمده‌ی کتابخوانان ایرانی خوشبختانه با زبان‌های دیگر آشنایی‌ای دارند و از گشودن کتاب‌های قرون گذشته هراسی ندارند و ادعاهای سست‌شان را وارسی می‌کنند و دروغ‌هایشان بر ملا می‌شود. نیکوست اگر ایشان وقت گرانمایه‌شان را صرف مطالعه درباره‌ی موضوع‌هایی کند که درباره‌اش می‌نویسد؛ یعنی مثلا پیش از نوشتن درباره‌ی دو کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه و التفهیم، نخست هر دو را مطالعه کنند یا اگر صفحه‌هایی از کتاب بارتون را نقل می‌کنند آن را دست کم به کمک لغتنامه مطالعه فرماید و با پرسش از آگاهان محتوایش را دریابد و بعد دست به قلم ببرد.

حال درباره‌ی هیجان و عصبانیت‌شان؛ در پایان نوشتار آقای غیاث‌آبادی، عبارتی هست که دلیل آشفتگی و خشم و خروش ایشان را نسبت به کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه نشان می‌دهد. ایشان ظاهرا از این که برجهای دوازده‌گانه در زمان هخامنشیان و به دست پارسیان و مغان تدوین شده باشد رنجیدگی خاطر دارد و این را تحمل‌ناپذیر می‌بیند که دوره‌ی تاریخی ۱۲‌ هزار ساله‌ی زرتشتی نخستین نمونه‌ی شناخته شده از فلسفه‌ی تاریخ و مدلی غایت‌شناسانه از کل عمر هستی باشد. دکتر وکیلی در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه به روشنی و با انبوهی از اسناد و مدارک نشان داده‌اند که صورت‌های فلکی دوازده‌گانه، گاهشماری بر مبنای ۱۲ برج و رصد هفت اختر در ایران‌زمین پدید آمده و تا پیش از دوران هخامنشی رواج نداشته و تا اواخر دوران کمبوجیه‌ تثبیت شده است. اینکه آقای غیاث‌آبادی از مطالعه‌ی این کتاب گریزان یا از فهم آن ناتوان است، بحثی دیگر است. دکتر وکیلی کتاب دیگری هم دارند به نام «زند گاهان» که سال‌هاست به خاطر ممانعت کسانی که طرز فکرشان با آقای غیاث‌آبادی شباهتی نمایان دارد و بر مصدر امور هم هستند در توقیف به سر می‌برد. اگر زمانه دیگر گردد و آن کتاب نیز منتشر شود، آقای غیاث‌آبادی این بخت را خواهد یافت که آن را نیز مطالعه کند و شاید در آن هنگام به سودای نقد آن، کتاب گاهان را هم مطالعه بفرماید. چنان‌که گویا برای نخستین بار بعد از خواندن اسطوره‌شناسی آسمان شبانه، کتاب «استادمان» ابوریحان بیرونی را تورقی فرموده‌ است.

————————–

نوشته‌های آقای غیاث‌آبادی در این باب: (۱)، (۲) و (۳)

تنها پاسخ دکتر شروین وکیلی به ایشان: (اینجا)

————————–

این پاسخ از سوی نگارنده برای آقای غیاث‌آبادی فرستاده شد تا در همان جایی که نوشته‌ی ایشان منتشر شده است، بازتاب یابد تا خوانندگان خود داوری کنند که شوربختانه ایشان -بسان همیشه- به توهین‌هایی بسنده کردند و از انتشار این پاسخ خودداری.

آقای غیاث آبادی کارهای درخشان دیگر هم می کند. از آن جمله وهن هدفدار زرتشتیان و هخامنشیان، که گویا این دو دسته را یکی می داند. سرگرمی ایشان دادن نسبتهای ناروای تاریخی به این دو گروه مغضوب است. برای مثال خاندان سومری-بابلی اگیبی را معادل سازمانهای مالی جهان گستر امروزی می داند و هخامنشیان را هم سردمداران گونه ای پاکس آمریکانای کهن که با حمایت مذهبی موبدان و همدستی آن سازمان مالی به بهره کشی از مردم جهان پرداخته است. حتی برخی نسبتهای آشنای ضدسامی (بخوانید: ضدیهود) قرن بیستم را بر خاندان اگیبی می بندد.

اما یک نکته روشن در کارنامه او هست: نقد برنده یکی از دوستانش بر متن خود درباره خاندان اگیبی را بی کم و کاست منتشر کرده است. از این رو شاید بتوان او را از احتمال بدخواهی مبرا دانست و مدعیاتش را از سر خیرخواهی، اگرچه به گمراهی.

ارسال شده در تاریخ بهمن ۲ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۶:۳۷ ب.ظ

  1. با درود

در میان اشکالات که آقای غیاث‌آبادی بر کتاب آقای وکیلی گرفتند، نکته‌ای درباره‌ی اشتباه گرفتن منطقهالبروج با دایرهالبروج بود. به نظر می‌رسد که این ایراد وارد باشد. در پاسخ شما و نیز خود آقای وکیلی مطلبی در این زمینه دیده نشد. آیا ایراد آقای غیاث‌آبادی را وارد می‌دانید؟

ارسال شده در تاریخ بهمن ۳ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۱:۳۸ ق.ظ

  1. ناشناس می‌گوید،

تصور مى کنم ترکیب ایدئولوژى با روایت اسطوره و تاریخ، چیز خیلى مسخره اى از آب در آید که البته خیلى از روشنگران ما در گذشته بدان دچار بودند،اما البته در روزگار ما یک چنین طرز فکرهایى بعید و سرشار از بلاهت است، من از کتاب دکتر وکیلى چیز کمى مى دانم، بارى آقاى غیاث آبادى را خوب مى شناسم، و مى دانم ایشان همه چیز را، ولو موهن و دست و پا شکسته، به هم گره مى زند و به خورد مخاطب مى دهد، حقیقتا که نظرات آقاى غیاث آبادى نه شباهتى به مورخان تاریخ دارد،(نمونه ویل دورانت،کارلایل)، نه مى توان در آن اثر منسجم فلسفی یافت(فلسفه تاریخ هگل)، و نه به پاى آثار سترگى مثل نوشته هاى استاد نفیسى و زرینکوب می رسد. البته براى یک فرهیخته، کسى که از فلسفه و سیستم سیاسى و اقتصادى و تاریخ و عریان شدن یک بازیگر و اخلاق و نجوم و حتى توهم توطئه دم مى زند، کسى جز یک پوپولیست نمى تواند باشد.چه بسا اینکه این همه حاشیه سازى نیز کند، بارى هر چند در عصر ما، هنوز ایرانیان شفاهى هستند و زود باور، آنان که باید، خود به این کتاب ها سر میزنند و تحقیق مى کنند و مطمئن مى شوند.نکته ى دیگر اینکه آقاى غیاث آبادى جوابى براى بحثهایى که نزدیک دو سده در اروپا بین فلاسفه رد و بدل مى شود، پیدا کرده اند و آن رد ملى گرایى و برترى سوسیالیسم است، حال مخاطب ایرانى خود باید ترجیح دهد که آثار روسو و مارکس و سارتر بخواند،و تازه همه را نیز دربست قبول نکند، یا اینکه چند بند غیاث آبادى را بخواند و چشم بسته بپذیرد.

ارسال شده در تاریخ بهمن ۴ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۱۱:۴۵ ق.ظ

  1. I wish there was a definite place that people can cuss and shout outside critique room

ارسال شده در تاریخ بهمن ۵ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۲:۰۲ ق.ظ

  1. دارا بهمنش می‌گوید،

نخستین بار است نام آقای رضا مرادی غیاث آبادی را می شنوم !

ارسال شده در تاریخ بهمن ۷ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۱۱:۲۳ ب.ظ

  1. ایشان نویسنده کتاب «اسطوره‌شناسی آسمان شبانه» را به ارائه تخیلات شخصی جعلی و ربط آن به منابع متهم کرده. یک نمونه را هم آورده، من هم چک کردم:
    شروین وکیلی در صفحه ۳۶۹ نوشته “در زمان داریوش دوم، نخستین بار اخترشناسان بابلی درخشش سرنوشت کوروش بزرگ را با زایچه‌اش مربوط دانستند” و آن را به بارتون نسبت داده.
    غیاث‌آبادی لینک صفحات کتاب را گذاشته، بنده هم چندبار بنده چک کردم چنین حرفی در آن نیست و مایه تاسف است که چنین جمله‌ای را دکتر وکیلی از خود جعل کرده‌اند و طوری میان جملات قرار داده‌اند که گویا بارتون چنین چیزی را نوشته.
    قبول اشتباه شجاعتی می‌خواهد که گویا نایاب و کمیاب است.

ارسال شده در تاریخ بهمن ۳۰ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۴:۵۵ ب.ظ

  1. نیلوفر می‌گوید،

پاسخ دکتر وکیلی:

دوست گرامی
در پاسخم به آقای غیاث‌آبادی اطلاعات کافی برای رفع ابهام در این مورد شرح داده شده بود که گویا آن را درست مطالعه نکرده‌اید، از این رو بازگویش می‌کنم:
در عرف علمی، روشی استانده و جاافتاده برای ارجاع‌دادن به مطالب دیگران وجود دارد. یک روش، ارجاع مستقیم است که به کلمه به کلمه‌ی متن ارجاع داده می‌شود و بخش مورد ارجاع با علامت گیومه از بقیه‌ی بخش‌ها مجزا می‌شود. در این حالت خودِ متن یا ترجمه‌ی دقیق آن باید نقل شود. در کتاب اسطوره‌شناسی آسمان شبانه انبوهی از ارجاع‌ها از این دست وجود دارد که همین استانده‌ی مرسوم در موردشان رعایت شده است. اگر در آن‌ها موردی شبیه به آنچه گفتید دیده شود، نشانه‌ی خطاست و باید اصلاح شود. این نکته جالب است که با وجود انبوهِ نقل قول‌های مستقیم در کتاب، هیچ یک از خرده‌گیران محترم ایرادی در این رده از ارجاع‌ها نیافته‌اند. به هر صورت اگر یافت شود از گوشزد شدنش استقبال می‌کنم.
روش دیگر ارجاع‌دادن، نقل به مضمون است؛ یعنی منظور یا محتوای کلی گزاره‌ای به بخشی از نوشتار دیگری ارجاع داده شود. در این موارد ارجاع در پایان، گزاره‌ای داده می‌شود که در ادامه‌ی متن آمده و به نویسنده تعلق دارد، اما در اثرِ مرجع تاییدی برای محتوایش وجود دارد. موردی که بدان اشاره‌ کرده‌اید به خاطر غیاب علایم سجاوندی و جمله‌بندی متن آشکارا از این رده‌ی اخیر است. در صفحه‌ی مورد نظر از کتاب بارتون، تاریخ مشخصی برای ظهور اخترشناسی بابلی ذکر شده که به دوران زمامداری داریوش بر این شهر مربوط است و گزاره‌ی کتاب هم دقیقا همین را می‌گوید، بنابراین ارجاع یادشده کاملا درست است و توقع اینکه عین کلمات متنِ نویسنده در ارجاعی محتوایی یافت شود نامعقول و نامرسوم است.
در عمل، هر کتاب علمی جدی‌ای را که بنگرید از هر دو نوع ارجاع استفاده شده است. در این کتاب‌ها نمونه‌های فراوانی می‌توان یافت که با همان درجه‌ی دقتی که درباره‌ی تاریخ یادشده و اشاره به زمامداری داریوش دیده‌اید، ارجاع صورت گرفته باشد.
بنابراین خرده‌گیری‌تان -مانند خرده‌گیری آقای غیاث‌آبادی- احتمالا به اشتباه گرفتن نقل قول مستقیم و غیر مستقیم و یکسان‌انگاشتن این دو مربوط می‌شود.
پیشنهاد می‌کنم برای جلوگیری از بروز خطاهایی از این دست، درباره‌ی شیوه‌ی ارجاع‌دادن به متون و درجه‌ی دقتی که در هر مورد باید رعایت کرد به شیوه‌نامه‌های ناشران معتبر یا نشریات علمی و تخصصی بنگرید. همچنین برای ارزیابی درجه‌ی وفاداری متن یک کتاب – از جمله کتاب اسطوره‌ی آسمان شبانه- به مراجع، آن را با کتاب‌های مرجع و معتبر در همان حوزه مقایسه کنید. اگر چنین کنید در خواهید یافت که در کتاب‌هایم از سختگیرانه‌ترین و دقیق‌ترین شیوه‌ی ارجاع‌دهی استفاده می‌کنم.
در پایان پیشنهاد می‌کنم همواره اگر قصد اظهار نظر درباره‌ی کتابی را دارید، نخست آن را به دقت بخوانید. اظهار نظرهای سطحی و مبتنی بر ناخواندن و نادانستن، باعث می‌شود قضاوت‌هایتان جدی گرفته نشود

  1. متاسفانه اقای غیاث ابادی هر جا در پاسخگویی منطقی باز میمانند به تکرار ادعای پیشین خود روی می اورند

ارسال شده در تاریخ اسفند ۱۰ام, ۱۳۹۱ در ساعت ۸:۳۶ ب.ظ

  1. http://rch.ac.ir/article/Details?id=11062

9. حلیل نثر فارسی ابوریحان بیرونی و برخی از فواید لغوی التفهیم

مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی(منتشر نمی شود)مقاله 2، دوره 160، شماره 0 - شماره پیاپی 982، زمستان 1380 اصل مقاله (235 K)نویسندهدکتر اسماعیل حاکمی*چکیدهابوریحان محمد بن احمد بیرونی از علمای بزرگ و ریاضیدانان ‘ منجمان ‘ مورخان و کاملان قرن چهارم و پنجم هجری است و محققان او را از بزرگترین حکمای شرق میدانند . ولادت او در سال 362 ه ق در خوارزم اتفاق افتاده و مرگش در غزنه در اوان انقلاب سلاجقه و سلطنت مسعود بن محمود غزنوی بوده است . تألیفات این مرد بزرگ به زبان عربی یعنی زبان علمی و همه کس فهم عالم اسلام و ایران بوده است ‘ مگر ترجمه ( التفهیم ) که خود آن را از عربی به پارسی برگردانیده است ( یا بالعکس ) . قرن پنجم و ششم هجری یکی از ادوار بسیار مهم ادبی است :
نثر فارسی در این دو قرن دو سبک کاملأ متمایز از یکدیگر داشت :
اول سبک ساده : که دنباله نثر ساده قرن چهارم بوده است .
دوم سبک مصنوع .
یکی از کتب معتبر که در اوایل قرن پنجم هجری در دانشهای هندسه و حساب و نجوم و هیئت نوشته شده ( التفهیم لاوائل صناعه التنجیم ) از استاد بزرگ ابوریحان بیرونی این کتاب اولین و مهمترین کتابی است که خاص علوم نجوم و هندسه و حساب نوشته شده و از باب آنکه نویسنده آن یکی از علمای معروف عالم است ‘ اهمیت بسیار دارد .
شیوائی تعبیر ‘ جزالت اسلوب ‘ زیبایی و رسائی الفاظ و عبارات ‘ جزء مزایا و خصایص بارز این اثر ارزنده است . از حیث لغت در هیچ کتابی تا این اندازه در ایراد لغات فارسی سعی نشده است و لغات تازی که که در این کتاب دیده میشود از واژه های فارسی به مراتب کمتر است .کلیدواژه هاابوریحان؛ التفهیم؛ ریاضیات؛ نجوم و هئیت

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 1,802

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 885